mgr Małgorzata Bendowska

To, co Pan opisuje, nie brzmi jak brak motywacji czy „niechęć do pracy”. Przy tak nasilonych objawach warto potraktować problem poważnie, ponieważ lęk może rzeczywiście w bardzo dużym stopniu wpływać na zdolność do podejmowania i utrzymywania aktywności zawodowej.

Z opisu szczególnie zwraca uwagę powtarzający się schemat: kiedy pracy nie ma, pojawia się potrzeba jej znalezienia i przekonanie, że chce Pan pracować. Kiedy jednak zbliża się konkretny termin rozpoczęcia, narasta napięcie, pojawiają się katastroficzne myśli, bezsenność, silny lęk, a czasem objawy paniki. Ostatecznie dochodzi do rezygnacji lub niepojawienia się w pracy. Wtedy lęk prawdopodobnie na chwilę spada, ale pojawiają się wyrzuty sumienia, rozczarowanie sobą i obawa przed kolejną próbą.

W psychologii bardzo dobrze opisany jest mechanizm, który może tutaj odgrywać istotną rolę. Unikanie sytuacji wywołującej lęk przynosi krótkoterminową ulgę. Mózg uczy się więc: „skoro nie poszedłem do pracy, poczułem się lepiej, czyli praca rzeczywiście była czymś, przed czym należało uciec”. W efekcie przy kolejnej próbie poziom lęku może być jeszcze większy. Nie oznacza to, że robi Pan to świadomie ani że „sam sobie to robi”. Jest to mechanizm uczenia się, który może bardzo skutecznie podtrzymywać lęk.

Istotne jest również to, że bezsenność przed rozpoczęciem pracy może być częścią tego samego procesu. Im większe znaczenie nadajemy temu, że „muszę koniecznie zasnąć, bo jutro muszę iść do pracy”, tym większa presja i pobudzenie, a tym trudniej zasnąć. Następnego dnia zmęczenie dodatkowo obniża zdolność do regulowania emocji i radzenia sobie ze stresem. W ten sposób powstaje kolejne błędne koło.

Nie da się natomiast na podstawie samego opisu stwierdzić, czy mamy do czynienia z zaburzeniem lękowym, napadami paniki, bezsennością związaną ze stresem czy innym problemem. W diagnostyce trzeba sprawdzić między innymi, czego dokładnie dotyczą obawy związane z pracą, jakie myśli pojawiają się przed jej rozpoczęciem, jak wyglądają objawy fizjologiczne lęku, czy podobne reakcje występują również w innych obszarach życia oraz czy wcześniej pojawiały się podobne trudności. Warto też uwzględnić czynniki związane z funkcjonowaniem po ukończeniu szkoły, oczekiwaniami wobec siebie, poczuciem kompetencji, doświadczeniami związanymi z pracą oraz ewentualnymi wcześniejszymi doświadczeniami lękowymi.

Przy tak długim czasie trwania problemu i tak dużym wpływie na życie zawodowe zdecydowanie zachęcałabym do konsultacji z psychologiem lub psychoterapeutą. Nie dlatego, że „coś jest z Panem nie tak”, tylko dlatego, że problem zdążył się utrwalić i samodzielne zmuszanie się do kolejnych prób może nie być wystarczające.

W terapii można przede wszystkim dokładnie przeanalizować cały cykl: sytuacja → myśli i przewidywania → reakcje w ciele → emocje → zachowania → krótkoterminowa ulga → długoterminowe konsekwencje. Następnie pracuje się nad stopniowym zmniejszaniem unikania i budowaniem tolerancji na napięcie związane z podejmowaniem pracy. W zależności od tego, co okaże się źródłem problemu, pomocne mogą być również praca z katastroficznymi przewidywaniami, poczuciem własnej skuteczności, perfekcjonizmem, lękiem przed oceną czy trudnościami związanymi z wejściem w dorosłe role.

Na tym etapie najważniejsze byłoby więc nie kolejne „zmuszenie się do pracy za wszelką cenę”, lecz zrozumienie, **czego dokładnie Pana organizm tak bardzo się obawia i dlaczego sytuacja rozpoczęcia pracy uruchamia aż tak silną reakcję**. To jest problem, nad którym można pracować.

Warto też pamiętać, że fakt, iż przez kilkanaście miesięcy nie udało się Panu utrzymać pracy, nie oznacza, że nie jest Pan zdolny do pracy. Oznacza przede wszystkim, że obecny sposób reagowania na sytuację zawodową jest dla Pana bardzo obciążający. Przy odpowiedniej diagnozie i leczeniu można pracować nie tylko nad zmniejszeniem lęku, ale przede wszystkim nad odzyskaniem możliwości normalnego funkcjonowania mimo pojawiającego się napięcia.

Przede wszystkim chciałabym powiedzieć jedną rzecz: nie jest Pani „potworem” i nie musi Pani najpierw sama doprowadzić swojego życia do porządku, żeby zasługiwać na pomoc. Z tego, co Pani opisuje, wynika raczej, że od dłuższego czasu jest Pani bardzo przeciążona i znalazła sposób radzenia sobie z tym napięciem, który krótkoterminowo przynosi ulgę, ale długoterminowo zaczyna Pani szkodzić.

To, że wieczorem pojawia się silna potrzeba jedzenia po całym ciężkim dniu, ma psychologiczne wyjaśnienie. Jedzenie może pełnić funkcję regulowania napięcia, zmęczenia, frustracji, samotności czy przeciążenia. W ciągu dnia funkcjonujemy często „na zadaniach”: dziecko, obowiązki, organizacja domu, zakupy, praca. Wieczorem, kiedy napięcie trochę opada, organizm i psychika zaczynają domagać się czegoś, co szybko przynosi przyjemność i ukojenie. Jedzenie jest pod tym względem bardzo skutecznym regulatorem. Problem polega na tym, że ulga trwa krótko, a później pojawiają się wyrzuty sumienia, poczucie porażki i jeszcze większe napięcie. Następnego dnia zaczyna się kolejna próba „ogarnięcia się”, która znowu wymaga dużej kontroli i wysiłku. I koło się zamyka.

Warto też rozróżnić jedzenie emocjonalne od napadowego objadania się. Nie każde jedzenie dużej ilości wieczorem oznacza zaburzenie odżywiania. Podczas konsultacji warto jednak sprawdzić, czy występuje poczucie utraty kontroli nad jedzeniem, jedzenie bardzo dużych ilości w stosunkowo krótkim czasie, jedzenie mimo braku fizycznego głodu oraz towarzyszące temu emocje, takie jak wstyd czy poczucie winy. Jeżeli taki wzorzec występuje regularnie, warto skonsultować go ze specjalistą zajmującym się zaburzeniami odżywiania. W takich sytuacjach celem terapii nie jest po prostu „nauczenie się silnej woli”, tylko praca nad samym mechanizmem objadania się i sposobami regulowania emocji.

Druga kwestia to podejrzenie ADHD. Sam opis „radia w głowie”, trudności z planowaniem, robieniem zakupów, organizowaniem posiłków czy rozpoczęciem i dokończeniem wielu rzeczy może mieć różne przyczyny. ADHD jest jedną z możliwości, ale podobne trudności mogą również pojawiać się przy przewlekłym przeciążeniu, zaburzeniach lękowych, depresji, problemach ze snem czy długotrwałym stresie. Dlatego zamiast próbować samodzielnie rozstrzygać, czy ma Pani ADHD, zdecydowanie lepiej zrobić pełną diagnostykę. Jeżeli ADHD rzeczywiście występuje, jego leczenie może być ważnym elementem całego procesu.

Trzecia kwestia to masa ciała. To nie jest zagadnienie estetyczne ani dowód na to, że „zrobiła Pani coś ze sobą”. Jest to sytuacja zdrowotna, którą można i warto leczyć. Aktualne podejście do leczenia otyłości zakłada, że należy uwzględniać zarówno sposób odżywiania i aktywność, jak i czynniki psychologiczne, choroby współistniejące oraz, u części osób, leczenie farmakologiczne. Leki takie jak semaglutyd mogą być elementem leczenia, jeśli lekarz uzna je za odpowiednie. Nie są jednak zamiennikiem pracy nad jedzeniem emocjonalnym czy ewentualnym zaburzeniem odżywiania.

Na Pani miejscu zrobiłabym pierwszy krok: umówiłabym jedną konsultację lekarską, najlepiej z lekarzem zajmującym się leczeniem otyłości, diabetologiem lub endokrynologiem, oraz niezależnie konsultację psychologiczną lub psychoterapeutyczną u osoby, która ma doświadczenie w pracy z jedzeniem emocjonalnym i zaburzeniami odżywiania.

Nie musi Pani wcześniej zrobić zakupów według jadłospisu, przygotować całej lodówki, zacząć ćwiczyć ani schudnąć kilku kilogramów. To właśnie specjaliści mają pomóc Pani ustalić, od czego zacząć.

Jeżeli trudno Pani wykonać pierwszy krok, proszę potraktować go bardzo technicznie. Nie musi Pani podejmować decyzji dotyczącej całego swojego życia. Wystarczy jedna wiadomość lub telefon: „Mam problem z narastającą masą ciała, wieczornym objadaniem się, dużym przeciążeniem i podejrzeniem ADHD. Chciałabym rozpocząć diagnostykę i leczenie”. To wystarczy.

I jeszcze jedna ważna rzecz: proszę nie czekać, aż będzie Pani „bardziej zmotywowana”. Z Pani opisu wynika, że właśnie przeciążenie i trudność w organizacji są częścią problemu. Jeżeli będzie Pani próbowała rozwiązać wszystko jednocześnie:  dieta, gotowanie, zakupy, ćwiczenia, dziecko, diagnostyka ADHD, istnieje duże ryzyko, że sama liczba zadań stanie się kolejnym źródłem przeciążenia.

Na początku celem nie musi być nawet utrata określonej liczby kilogramów. Celem może być przerwanie błędnego koła i odzyskanie poczucia, że ma Pani wpływ na swoje funkcjonowanie. Dopiero na tym można budować kolejne zmiany.

I naprawdę zachęcam, żeby potraktować Pani sytuację nie jako problem z charakterem czy brakiem dyscypliny, tylko jako złożony problem zdrowotny, który można leczyć wielotorowo. To, że obecnie trudno jest Pani znaleźć pierwszy krok, nie oznacza, że nie da się tego uporządkować. Właśnie od znalezienia odpowiedniego zespołu osób, które pomogą Pani ten pierwszy krok wykonać, można zacząć.