Czym jest przewlekłe zapalenie zatok?
Termin przewlekłe zapalenie zatok przynosowych odnosi się do procesu zapalnego, który toczy się w błonie śluzowej jam nosa i zatok przynosowych. Wbrew powszechnie przyjętym opiniom nie jest to jedna i taka sama choroba. Zasadniczo można wyróżnić dwie duże grupy przewlekłych zapaleń zatok przynosowych:
- zapalenia neutrofilowe, w których dominującą komórką zapalną są granulocyty obojętnochłonne,
- zapalenia eozynofilowe, w których dominującą komórką zapalną są granulocyty kwasochłonne.
Każda z tych grup ma odmienną etiologię i przebieg kliniczny, a tym samym odmienny powinien być sposób leczenia.
W tym miejscu należy zaznaczyć, że w zdecydowanej większości przypadków czynnik bakteryjny (zakażenie) w etiologii przewlekłych zapaleń zatok przynosowych ma drugorzędne znaczenie. W wyjątkowych przypadkach zakażenie bakteryjne jest pierwotną przyczyną choroby, dlatego też leczenie antybiotykami powinno być przeprowadzane niezwykle rozważnie.
Jakie są najczęstsze przyczyny przewlekłych zapaleń zatok przynosowych?
Neutrofilowe zapalenie zatok przynosowych to postać zapalenia, w której dominującym typem komórek zapalnych naciekających błonę śluzową jam nosa są granulocyty obojętnochłonne – krwinki białe odpowiadające głównie za walkę z zakażeniami bakteryjnymi.
Ta postać zapalenia określana jest również jako przewlekłe zapalenie zatok przynosowych bez polipów nosa i występuje u pacjentów z przewlekle niedrożnym nosem, co może wynikać z nieprawidłowej budowy anatomicznej jam nosa. Prowadzi to do zaburzeń wentylacji i drenażu zatok. Zalegający śluz w rejonie ujść zatok oraz w jamach nosa nasila stan zapalny błony śluzowej tego regionu i sprzyja nadkażeniom bakteryjnym.
Eozynofilowe zapalenie zatok przynosowych, określane jako zapalenie typu 2, charakteryzuje się występowaniem polipów w jamach nosa. Stąd też nazwa przewlekłe zapalenie zatok przynosowych z polipami nosa.
Choroba ma podłoże immunologiczne. Organizm produkuje nadmierną ilość określonych białek i przeciwciał (np. IL-5, IgE). W następstwie tego procesu obserwuje się we krwi chorego zwiększoną liczbę komórek zapalnych – granulocytów kwasochłonnych (eozynofilów). Komórki te uszkadzają błonę śluzową jam nosa i zatok przynosowych, co w konsekwencji prowadzi do tworzenia się polipów w jamach nosa.
Ze względu na etiologię ta postać zapalenia charakteryzuje się dużą tendencją do nawrotów, mimo stosowania prawidłowego leczenia.
Jak powinna być przeprowadzona diagnostyka przewlekłych zapaleń zatok przynosowych?
Diagnostyka przewlekłych zapaleń zatok przynosowych jest relatywnie prosta i składa się z dwóch podstawowych elementów.
1. Rozmowa z pacjentem
Pierwszym elementem jest dokładnie przeprowadzona rozmowa z pacjentem i ustalenie, czy występują następujące dolegliwości:
- upośledzona drożność nosa (zatkany nos),
- upośledzenie lub brak węchu,
- bóle twarzy w rzucie zatok,
- ucisk lub rozpieranie w kącikach oczu,
- katar i jego charakter,
- spływanie wydzieliny po tylnej ścianie gardła.
2. Badanie endoskopowe jam nosa
Drugim elementem jest badanie endoskopowe jam nosa, które współcześnie powinno być standardem wykonywanym w każdym gabinecie laryngologicznym. Na jego podstawie zostaje podjęta decyzja o wdrożeniu leczenia zachowawczego bądź o konieczności wykonania tomografii komputerowej zatok przynosowych.
Należy wyraźnie podkreślić, że wykonanie standardowego zdjęcia RTG zatok przynosowych nie ma wartości diagnostycznej w rozpoznawaniu przewlekłego zapalenia zatok.
Jakie są obecnie dostępne metody leczenia?
Przewlekłe zapalenia zatok przynosowych, jak sama nazwa wskazuje, są procesem zapalnym. Leczenie powinno więc mieć przede wszystkim charakter zachowawczy i przeciwzapalny oraz obejmować:
- regularne płukanie jam nosa roztworem fizjologicznym soli,
- donosowe stosowanie steroidów, a w uzasadnionych przypadkach również steroidów doustnych,
- ewentualne stosowanie leków zwiększających wydzielanie śluzu (mukolityków),
- ewentualne stosowanie leków przeciwalergicznych w przypadku występowania alergii.
Przyjmowanie antybiotyków staje się zasadne u chorych w okresie zaostrzeń, czyli w okresie nasilenia objawów.
Kiedy warto rozważyć leczenie operacyjne?
W wielu przypadkach przewlekłych zapaleń zatok przynosowych konieczne staje się również przeprowadzenie leczenia operacyjnego jako jednego z etapów całego procesu leczenia.
Celem leczenia operacyjnego może być:
- u chorych z przewlekłym zapaleniem zatok bez polipów nosa – korekta stwierdzonych nieprawidłowości budowy anatomicznej jam nosa, tak aby została przywrócona prawidłowa wentylacja i drenaż wydzieliny z zatok,
- u chorych z przewlekłym zapaleniem zatok z polipami nosa – usunięcie zaawansowanych zmian chorobowych w jamach nosa (polipów), a tym samym umożliwienie odpowiedniej penetracji stosowanych leków donosowych (steroidów) do chorobowo zmienionej błony śluzowej.
Decyzję o leczeniu operacyjnym należy rozważyć w przypadkach, w których właściwie prowadzone leczenie zachowawcze nie przyniosło trwałego ustąpienia dolegliwości.
