Leczenie otyłości i problemy z jedzeniem — kiedy szukać pomocy? Praktyczne wskazówki

Wiele osób postrzega nadmierną masę ciała jedynie przez pryzmat estetyki jako chorobę „kształtu i wyglądu”. Często słyszymy o „oponce” na brzuchu, „wystających boczkach” czy konieczności wzięcia się za siebie. Tymczasem otyłość to nie kwestia słabej woli czy zaniedbania.

Otyłość to przewlekła choroba metaboliczna, z tendencją do nawrotów, która sama nie ustąpi. Ma złożoną etiologię, między innymi metaboliczną, hormonalną, środowiskową czy psychologiczną. Trudności w redukcji masy ciała wynikają często z zaburzeń regulacji głodu i sytości oraz wpływu emocji na jedzenie.

Głód i sytość regulowane są przez złożony układ hormonalny i nerwowy^[3]. Kluczową rolę odgrywają m.in.:

• Grelina (produkowana głównie w żołądku) – to hormon głodu. Jej poziom rośnie przed posiłkiem i daje nam sygnał o potrzebie dostarczenia energii.
• Leptyna (produkowana przez tkankę tłuszczową) – to hormon sytości. „Mówi” nam: jesteś syty, przestań jeść.

W otyłości ten mechanizm jest zwykle zaburzony. Pomimo nadmiernej ilości tkanki tłuszczowej i wysokiego poziomu leptyny, mózg nie odbiera sygnałów o sytości (tzw. leptynooporność), co sprawia, że może występować permanentny głód.

Należy też wspomnieć o układzie nagrody w mózgu, który jest regulowany przez dopaminę. To ten układ odpowiada za to, że jedzenie sprawia nam przyjemność i to przez niego w stresie szukamy lodów czy czekoladek. Układ nagrody jest połączony z układem limbicznym odpowiedzialnym za emocje. Gdy jesteśmy w stresie, mózg szuka szybkiej drogi do „poprawy nastroju”. Jedzenie przetworzone (cukier + tłuszcz) jest łatwym wyzwalaczem dopaminy i prowadzi do jedzenia emocjonalnego^[4].

Szczególną uwagę należy zwrócić na napady objadania się – epizody spożywania dużych ilości jedzenia z poczuciem utraty kontroli. To nie kwestia braku dyscypliny, lecz możliwe zaburzenie wymagające leczenia.

U części osób może występować również tzw. „food noise”, czyli natrętne, uporczywe myślenie o jedzeniu. Może ono wiązać się z zaburzeniami metabolicznymi, insulinoopornością, wahaniami poziomu glukozy czy przewlekłym stresem.

A co może być przyczyną nadmiernego apetytu na słodycze?

• Gwałtowne wahania poziomu glukozy i insuliny,
• Zmęczenie lub lęk (słodycze to szybki sposób na wzrost dopaminy),
• Zaburzenia snu,
• Dieta uboga w białko i błonnik.

Również nietolerancje pokarmowe czy wybiórczość jedzenia, prowadząc do monotonii na talerzu, mogą z jednej strony skutkować niedoborami składników pokarmowych oraz zaburzeniami mikrobioty jelitowej, a z drugiej – być utrudnieniem w redukcji masy ciała, bo paradoksalnie trudniej wtedy o stabilny deficyt kaloryczny.

A co z suplementacją? W leczeniu otyłości suplementy diety nie zastępują terapii o udowodnionej skuteczności. Wskazana może być jedynie suplementacja potwierdzonych niedoborów, np. witaminy D, B12 czy żelaza. Na pewno warto być pod opieką dietetyka.

Kiedy przyrost masy ciała staje się sygnałem alarmowym?

Często nie zauważamy momentu, w którym masa ciała zaczyna realnie wpływać na nasze zdrowie. Istnieją jednak sygnały wysyłane przez organizm, które mogą świadczyć o tym, że czas na konsultację z lekarzem^[1][2]:

• Szybka zadyszka: nawet przy niewielkim wysiłku, jak wejście na drugie piętro czy spacer do sklepu.
• Ciągły brak energii: poczucie senności po posiłkach, trudności z koncentracją i ogólne „rozbicie”.
• Problemy ze snem: chrapanie lub budzenie się z uczuciem niewyspania.
• Nagromadzenie tkanki tłuszczowej w okolicach brzucha (otyłość brzuszna).

Warto rozważyć konsultację lekarską i specjalistyczną również, gdy:

• Jedzenie służy do regulacji emocji: jesz w momentach stresu, smutku lub znudzenia.
• Występuje utrata kontroli nad ilością jedzenia: masz poczucie, że nie potrafisz przestać jeść, mimo uczucia sytości.
• Towarzyszy Ci ciągłe myślenie o jedzeniu: planowanie kolejnych posiłków zajmuje znaczną część dnia.
• Stosujesz diety „cud”: przechodzenie z jednej rygorystycznej diety na drugą często kończy się tzw. efektem jojo.
• Występują choroby wynikające z nadmiernej masy ciała, takie jak: cukrzyca, PCOS (zespół policystycznych jajników), nadciśnienie tętnicze, bezdech senny czy zaburzenia lipidowe.
• Twoje BMI wynosi ≥ 30 kg/m² (lub ≥ 27 kg/m², jeśli występują choroby towarzyszące).

Do kogo się zgłosić?

Leczenie otyłości to praca zespołowa. W skład zespołu terapeutycznego mogą wchodzić:

• Lekarz rodzinny – odpowiada za diagnostykę wstępną.
• Diabetolog, endokrynolog, obesitolog – prowadzą leczenie metaboliczne i farmakoterapię.
• Dietetyk kliniczny – układa indywidualny plan żywieniowy.
• Psychiatra / psycholog – wspierają w pracy nad relacją z jedzeniem i emocjami.

Zanim wdrożysz leki: interwencje niskokosztowe

Zanim zostanie wdrożona farmakoterapia, warto rozpocząć od fundamentalnych zmian, które są tanie, ale klinicznie bardzo istotne:

1. Prowadzenie dziennika posiłków (wraz z zapisywaniem emocji towarzyszących jedzeniu).
2. Regularność posiłków – 3–4 dziennie, z odpowiednią podażą makroskładników.
3. Zwiększenie spożycia białka (ok. 1,0–1,5 g/kg m.c., dobierane indywidualnie), co zwiększa sytość.
4. Ograniczenie produktów wysokoprzetworzonych.
5. Uważne jedzenie (mindful eating) – spożywanie posiłków wolniej i bez obecności ekranów (telefonu, telewizora).
6. Higiena snu – zadbanie o regularne 7–8 godzin na dobę.

Otyłość jest chorobą, którą można i trzeba skutecznie leczyć. Wczesna konsultacja zwiększa szanse na trwałe efekty, poprawę zdrowia metabolicznego i lepszą jakość życia. Skonsultuj się z lekarzem!

Bibliografia:

[1] Otyłość i jej powikłania - praktyczne zalecenia diagnostyczne i terapeutyczne, PZWL.

[2] Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na otyłość 2024.

[3] Kuryłowicz A., Hormony a otyłość, PZWL 2024.

[4] Szulc A., Emocje a jedzenie, Medical Education, 2023.