Borelioza – objawy, diagnostyka i leczenie choroby z Lyme. Kiedy ukąszenie kleszcza jest naprawdę groźne

Borelioza budzi w Polsce ogromne emocje. Z jednej strony jest jedną z najczęściej rozpoznawanych chorób odzwierzęcych, z drugiej narosło wokół niej tyle mitów, że pacjenci często trafiają do gabinetu z ogromnym lękiem albo, przeciwnie, z błędnym poczuciem, że „to nic groźnego". Postaram się uporządkować najważniejsze fakty.

Skala problemu i sezonowość

Liczba zachorowań na boreliozę w Polsce z roku na rok rośnie. Według danych NIZP-PZH w 2023 roku odnotowano 25 285 przypadków, w 2024 roku – 29 897, a w 2025 roku już 48 725. Oznacza to wzrost o ponad 60% w ciągu jednego roku i kolejny rekord zachorowań.

Najwyższą zapadalność notuje się tradycyjnie w województwach małopolskim i podlaskim, ale żaden region Polski nie jest wolny od ryzyka. Kleszcze coraz częściej spotyka się w parkach miejskich, na placach zabaw i w przydomowych ogrodach. Sezon ich aktywności trwa zwykle od marca do października, ze szczytami wiosną i wczesną jesienią, ale przy łagodnych zimach pozostają aktywne praktycznie przez cały rok.

Jak dochodzi do zakażenia

Boreliozę wywołują bakterie z grupy krętków boreliozy (łac. Borrelia burgdorferi sensu lato), przenoszone w Europie głównie przez kleszcza pospolitego (łac. Ixodes ricinus). Kluczowy fakt: samo ukąszenie kleszcza nie oznacza automatycznie zakażenia. Nie każdy kleszcz jest zakażony, a przeniesienie bakterii wymaga zwykle 24–48 godzin od momentu wkłucia. Szybkie i prawidłowe usunięcie kleszcza znacząco redukuje ryzyko zakażenia. Wbrew popularnemu mitowi kleszcze nie spadają z drzew i nie skaczą – bytują na trawach i niskich krzewach, do około metra nad ziemią.

Objawy w różnych stadiach choroby

Stadium wczesne zlokalizowane (dni do tygodni po ukąszeniu): klasycznym objawem jest rumień wędrujący (erythema migrans) – powiększająca się, zwykle niebolesna zmiana skórna, często z przejaśnieniem w środku, przypominająca tarczę. Pojawia się w ciągu 3–30 dni od ukąszenia i występuje u 60–80% pacjentów. Jego brak nie wyklucza boreliozy, a obecność wystarcza do rozpoznania bez badań laboratoryjnych.

Stadium wczesne rozsiane (tygodnie do miesięcy): mnogie rumienie, objawy grypopodobne, wczesna neuroborelioza, czyli zajęcie układu nerwowego (porażenie nerwu twarzowego, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych), zapalenie mięśnia sercowego z zaburzeniami przewodzenia, rzadziej zajęcie stawów.

Stadium późne (miesiące do lat): zapalenie stawów Lyme (najczęściej kolanowych), przewlekła neuroborelioza, czyli długotrwałe zajęcie układu nerwowego, oraz przewlekła zmiana skórna o nazwie zanikowe zapalenie skóry kończyn (w skrócie ACA) – charakterystyczna dla europejskiej postaci boreliozy.

Borelioza nie powoduje chronicznego zmęczenia jako jedynego objawu, „mgły mózgowej" (zaburzeń koncentracji i pamięci) w izolacji ani uogólnionych bólów bez innych obiektywnych objawów. To częste źródło nadrozpoznań.

Diagnostyka – kiedy testować i jak interpretować wyniki

Najczęstszy błąd to badanie przeciwciał zaraz po ukąszeniu – organizm potrzebuje kilku tygodni na ich wytworzenie. Drugi to diagnozowanie boreliozy u osób bez objawów, „na wszelki wypadek". Aktualne zalecenia są jasne:

• Rumień wędrujący to rozpoznanie kliniczne – nie wykonuje się testów serologicznych; ich wynik bywa jeszcze ujemny.

• Przy innych objawach stosuje się diagnostykę dwustopniową: najpierw przesiewowy test z krwi (tzw. ELISA), a przy wyniku dodatnim lub wątpliwym – dokładniejszy test potwierdzający (Western blot, inaczej immunoblot).

• Przeciwciała klasy IgG (świadczące o kontakcie z bakterią w przeszłości) mogą utrzymywać się przez wiele lat po przebytym zakażeniu. Ich obecność bez objawów nie świadczy o aktywnej chorobie i nie wymaga leczenia.

• Izolowane dodatnie przeciwciała klasy IgM (które zwykle pojawiają się we wczesnej fazie zakażenia) bez objawów i bez IgG to częste źródło nadrozpoznań – wyniki fałszywie dodatnie zdarzają się m.in. przy zakażeniu wirusem Epsteina-Barr (EBV, wywołującym mononukleozę), wirusem cytomegalii (CMV), parwowirusem B19 oraz w chorobach autoimmunologicznych.

• W neuroboreliozie kluczowe jest badanie płynu mózgowo-rdzeniowego (pobieranego podczas nakłucia lędźwiowego) i porównanie poziomu przeciwciał w tym płynie z ich poziomem we krwi.

Testy takie jak LTT (test transformacji limfocytów), oznaczanie komórek CD57 czy komercyjne panele „współzakażeń" są wyraźnie odradzane przez czołowe towarzystwa naukowe – amerykańskie (m.in. IDSA, czyli Towarzystwo Chorób Zakaźnych USA), europejskie (ECDC – unijne centrum ds. zapobiegania chorobom) oraz polskie – ze względu na brak potwierdzonej wiarygodności.

Nowoczesne leczenie i mit „przewlekłej boreliozy"

Borelioza jest chorobą uleczalną antybiotykami. Schematy są zgodne z aktualnymi wytycznymi amerykańskich towarzystw naukowych z 2020 roku (zaktualizowanymi w 2023) oraz z zaleceniami Polskiego Towarzystwa Epidemiologów i Lekarzy Chorób Zakaźnych (PTEiLChZ):

• Rumień wędrujący: doksycyklina 100 mg 2× dziennie przez 10 dni, amoksycylina 500 mg 3× dziennie przez 14 dni lub cefuroksym aksetyl 500 mg 2× dziennie przez 14 dni.

• Neuroborelioza: doksycyklina doustnie lub ceftriakson dożylnie przez 14–21 dni. W ciężkim zajęciu ośrodkowego układu nerwowego (mózgu i rdzenia kręgowego) preferowany jest ceftriakson.

• Zapalenie stawów Lyme: antybiotykoterapia doustna przez 28 dni.

• Zanikowe zapalenie skóry kończyn (ACA): 21–28 dni antybiotykoterapii doustnej.

Skuteczność leczenia wynosi powyżej 90%. U pacjentów z utrzymującymi się niespecyficznymi objawami (zmęczenie, bóle, zaburzenia koncentracji) po prawidłowo przeprowadzonej terapii nie zaleca się ponownej antybiotykoterapii.

I tu kluczowa sprawa: „przewlekła borelioza" nie jest uznaną jednostką chorobową. Termin ten funkcjonuje wyłącznie w obiegu pozamedycznym i nie ma odzwierciedlenia w międzynarodowych klasyfikacjach chorób (ICD-10 i ICD-11) ani w wytycznych liczących się towarzystw naukowych. Istnieje natomiast zespół po leczeniu boreliozy (z ang. PTLDS) – utrzymujące się dolegliwości po prawidłowo przeprowadzonej terapii. Kolejne kuracje antybiotykami nie pomagają, a niosą realne ryzyko działań niepożądanych: ciężkich biegunek poantybiotykowych wywołanych bakterią Clostridioides difficile, polekowych uszkodzeń wątroby czy ciężkich reakcji alergicznych.

Osoby z diagnozą „przewlekłej boreliozy" często w rzeczywistości cierpią na inne, możliwe do skutecznego leczenia schorzenia: fibromialgię, depresję, zaburzenia tarczycy, choroby autoimmunologiczne, zespół przewlekłego zmęczenia. Zanim przyjmie się „przewlekłą boreliozę" jako wyjaśnienie objawów, każdorazowo warto poszerzyć diagnostykę.

Profilaktyka – jak chronić się przed kleszczami

Przed wyjściem w teren ryzyka (las, łąka, park, działka):

• jasne ubranie z długimi rękawami i nogawkami wpuszczonymi w skarpety, zakryte buty,

• repelent na odsłonięte fragmenty skóry – preparaty zawierające jedną z substancji odstraszających kleszcze: DEET, ikarydynę lub IR3535,

• permetryna do impregnacji odzieży (nie stosuje się jej na skórę) – znacząco zwiększa skuteczność ochrony,

• po powrocie: dokładny przegląd skóry, ze szczególnym uwzględnieniem zgięć ciała, owłosionej skóry głowy, pach i pachwin.

Postępowanie po znalezieniu kleszcza

Kleszcza należy usunąć jak najszybciej – pęsetą lub specjalnym narzędziem do usuwania kleszczy. Chwytamy go możliwie blisko skóry i ciągniemy prostopadle, bez wykręcania. Nie wolno smarować kleszcza olejem, masłem ani alkoholem, ani go przypalać – takie metody zwiększają ryzyko cofnięcia się treści z jego układu pokarmowego do rany. Po usunięciu miejsce ukąszenia należy zdezynfekować.

W wybranych sytuacjach lekarz może rozważyć profilaktyczne podanie doksycykliny w pojedynczej dawce 200 mg doustnie. Warunki, które muszą być spełnione łącznie: kleszcz pozostawał wkłuty w skórę co najmniej 36 godzin, podanie leku następuje w ciągu 72 godzin od jego usunięcia, a do ukąszenia doszło na obszarze wysoko endemicznym. Nie jest to postępowanie rutynowe.

Przez około 30 dni po ukąszeniu warto obserwować miejsce ugryzienia w kierunku rumienia oraz zwracać uwagę na objawy ogólne. W razie wątpliwości – konsultacja lekarska, a nie samodzielne wykonywanie testów serologicznych.

Nie ma obecnie zarejestrowanej szczepionki przeciw boreliozie dla ludzi. Najbardziej zaawansowana szczepionka, opracowywana przez firmy Pfizer i Valneva, zakończyła w 2026 roku ostatni, trzeci etap badań klinicznych z wynikiem pozytywnym (skuteczność rzędu 73–75%). Wnioski o jej dopuszczenie do obrotu – w amerykańskim urzędzie ds. leków (FDA) i jego europejskim odpowiedniku (EMA) – zaplanowano na 2026 rok. Dostępne i bardzo skuteczne jest natomiast szczepienie przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu (KZM) – innej, niezwykle groźnej chorobie odkleszczowej.

Na koniec

Borelioza jest dziś chorobą dobrze poznaną i skutecznie leczoną – pod warunkiem, że rozpoznanie i terapię prowadzi się zgodnie z aktualnymi wytycznymi. Wokół tej choroby narosło wiele mitów, które generują niepotrzebny lęk i prowadzą do szkodliwego, długotrwałego leczenia bez wskazań. Najlepszą ochroną pozostają proste metody profilaktyki, szybkie usuwanie kleszczy, a w razie niepokojących objawów – konsultacja u lekarza zakaźnika, a nie poszukiwanie odpowiedzi w internecie.

Bibliografia

_{1. Lantos PM, Rumbaugh J, Bockenstedt LK, et al. IDSA/AAN/ACR 2020 Guidelines for the Prevention, Diagnosis, and Treatment of Lyme Disease. Clin Infect Dis. 2021;72(1):e1–e48. https://doi.org/10.1093/cid/ciaa1215}

_{2. Stanek G, Wormser GP, Gray J, Strle F. Lyme borreliosis. Lancet. 2012 Feb 4;379(9814):461-73. doi: 10.1016/S0140-6736(11)60103-7. Epub 2011 Sep 6. PMID: 21903253.}

_{3. Steere AC, Strle F, Wormser GP, Hu LT, Branda JA, Hovius JW, Li X, Mead PS. Lyme borreliosis. Nat Rev Dis Primers. 2016 Dec 15;2:16090. doi: 10.1038/nrdp.2016.90. Erratum in: Nat Rev Dis Primers. 2017 Aug 03;3:17062. doi: 10.1038/nrdp.2017.62. PMID: 27976670; PMCID: PMC5539539.}

_{4. NIZP-PZH – PIB. Choroby zakaźne i zatrucia w Polsce w 2023, 2024, 2025 i 2026 roku. Meldunki epidemiologiczne. https://wwwold.pzh.gov.pl/oldpage/epimeld/index_p.html#04}

_{5. Główny Inspektorat Sanitarny. Raport z działań Państwowej Inspekcji Sanitarnej w 2024 roku. Warszawa, 2025. https://www.termedia.pl/mz/Raport-z-dzialan-Panstwowej-Inspekcji-Sanitarnej-w-2024-r-,63397.html}

_{6. AOTMiT. Profilaktyka chorób odkleszczowych (borelioza) – aktualizacja raportu. Warszawa, 2025. https://bip.aotm.gov.pl/assets/files/ppz/2025/RPT/25.04.02_RAPORT__zalec_techn_art_48aa_borelioza_aktualizacja.pdf}

_{7. Mead P. Epidemiology of Lyme Disease. Infect Dis Clin North Am. 2022 Sep;36(3):495-521. doi: 10.1016/j.idc.2022.03.004. PMID: 36116831.}

_{8. Moniuszko-Malinowska A, et al. Zalecenia Polskiego Towarzystwa Epidemiologów i Lekarzy Chorób Zakaźnych dotyczące diagnostyki i leczenia Boreliozy z Lyme. https://www.pteilchz.org.pl/wp-content/uploads/2025/02/Moniuszko-i-wsp.-Przeg-Epidemiol.-2023.pdf}